Bia, Fernando en Francesco de Medici, worden door Barbara van der Kruk geportretteerd als adolescenten, in het Italië van de laat zestiende eeuw. De kunstenares maakt geen kopieën, maar laat zich inspireren door de maniëristische manier van schilderen van de originele portretten. Een stijl, die zijn oorsprong vindt in het begrip 'maniera' uit de 16e-eeuwse literatuur, dat onder meer staat voor gratie en elegantie. In de 17e eeuw krijgt de maniera een negatieve betekenis. De nieuwe barokke kunst bestempelt de haar voorgaande stijl als 'gekunsteld' en 'vervreemd van de natuur en eerlijke emoties'. Dit is ook wat van der Kruk in de originele schilderijen afkeurt. Het is een manier van afbeelden die volgens de kunstenares misschien te rijmen valt met de ongenaakbare vorsten en vorstinnen van het heerszuchtige geslacht Medici, maar die een vervreemdend effect oproept als het gaat om kinderportretten.
Wat de toeschouwer in de originele beeltenissen moeilijk met elkaar kan rijmen en wat ook zeer treffend wordt weergegeven in deze portretten, is het gelijktijdig aanwezig zijn van onbedorvenheid en kwetsbaarheid en tevens het al op jonge leeftijd geïnternaliseerd keurslijf van wetten en gedragsregels die golden aan het toenmalige hof.
In de zestiende eeuw werden opgroeiende kinderen vanaf hun vierde levensjaar als kleine volwassenen gezien en vanaf deze leeftijd begint het strak modelleren van lichaam en geest tot een bijna Spartaans ideaalbeeld van de jonge erfopvolger of - opvolgster: ongenaakbaar, ontoegankelijk en trots. Deze innerlijke natuur wordt onwillekeurig versterkt doordat de prinsen en prinsessen aan het hof voortdurend zijn omringd door dienende wezens, kritiekloos en zonder status, die ze voor elk ongemak behoeden.
De drie Medici kinderen worden door de kunstenares, in de meest letterlijke zin, uit hun duistere en overdadig aangeklede omgeving 'gelicht' - een omgeving die de kinderen er voortdurend op wijst wie ze zijn - in een poging ze hun eigen stem en individualiteit terug te geven.
De ultieme beperking van vrijheid: het letterlijk ingeregen zijn in brokaat en parels en het bij deze kinderen langzaam tot in hun kern doorsijpelend venijn van de opvoeding aan het hof, lijkt op dit punt in hun leven onder de ongeschonden, maar kwetsbare huid van de jeugdige personages te zijn doorgedrongen, zodat de toeschouwer zich gaat afvragen in hoeverre de kinderziel inmiddels is aangetast.
In het schilderproces zag van der Kruk de kinderen langzaam tot leven komen. Haar modernistisch geportretteerde beschermelingen dragen duidelijk de last van hun jeugd, maar die zwaarte zit hem niet langer in de entourage, zoals bij de originele schilderijen, maar heeft zich teruggetrokken en geïntensiveerd in de helder blauwe oogopslag van de kinderen: het 'brandpunt' van de drie schilderijen. De uitdrukking doet denken aan de ingekeerde blik van de Zen beoefenaar. De lading en daarmee ook de aandacht van de toeschouwer is verlegd van buiten naar binnen en er is een merkwaardig contrast ontstaan tussen de expressie in de ogen, versus de kleding die nauwelijks nog een communicerende rol kan worden toegeschreven. Het parelsnoer is hier van zijn glans ontdaan.
In hoeverre is de ziel van deze Bia, Fernando en Francesco de Medici aangetast? Wie het werk van Barbara van der Kruk kent, zoekt het antwoord op deze vraag in de ogen van haar personages, waar de innerlijke worsteling plaats vindt, en stuit telkens op een enorme innerlijke kracht. Haar mensfiguren, soms in groepen afgebeeld, soms alleen, zijn overlevers, die ook onder barre sociale omstandigheden iets van hun kwetsbaarheid hebben weten te bewaren. De buitenkant voldoet aan de door hun omgeving gestelde verwachtingen, maar over wat zich daarbinnen afspeelt, kan worden gespeculeerd. Deze kinderen wekken verschillende emoties op bij de toeschouwer, maar medelijden is daar niet één van. Wie goed naar Bia kijkt ziet het eerste begin van een minuscuul glimlachje. Niet wraakzuchtig, niet spottend, maar getuigend van een ongebroken, vrije, wil. Fernando en Francesco zijn nog niet zo ver, maar er is hoop.
Ellen Akkerman
e.akkerman@planet.nl